W ostatnich tygodniach jedno z gorętszych dzieł kulturalnych stanowi bez cienia wątpliwości serialowa adaptacja „Opowieści podręcznej” autorstwa Margaret Atwood. To produkcja stworzona w dużej mierze przez kobiety, lecz kierowana do nas wszystkich. Problem tkwi w tym, że gdy spojrzymy na obecny dyskurs medialno-polityczny, można dojść do wniosku, że niektórzy uznali ją nie za przestrogę, lecz za instrukcję obsługi. Tacy ludzie nie muszą jednak szukać wzorców wyłącznie w fikcji – przerażającą inspiracją może stać się dla nich realnie istniejąca tradycja Dziewic Kanunu…

Jednym z najgorszych miejsc, w których można było się urodzić dziewczynką w XX wieku była Albania. Prawa tworzone przez polityków były w dużej mierze fasadą, gdyż kraj kierował się nadzwyczaj okrutnym, pochodzącym z XV wieku Kanunem Leki Dukagjiniego, kodyfikacją jeszcze starszego prawa zwyczajowego. Komuniści starali się oczywiście pozbyć dawnych praw, lecz odizolowane górskie regiony północnej Albanii nie ugięły się pod ich wpływem i zachowały swe tradycje.

W wyniku tego dawny albański system moralny powszechny był wciąż w latach 70. XX wieku. Jest on jednak dla nas niewyobrażalny. Kanun miał bowiem prymat nad wszelkim innym prawem: czy to państwowym, czy boskim. Zgodnie z jego zasadami, podobnymi zresztą do tych panujących w książkowej Republice Gileadzkiej stworzonej przez Atwood, kobiety miały status zwierząt –sprzedawanych na żony jeszcze przed narodzinami. Za artykułem 29. kodeksu były niczym więcej niż workiem, stworzonym, by wytrzymać tak długo, jak tylko żyją z małżonkiem”. Częścią ich posagu zawsze był pocisk, którym mężowie mogli je zabić, gdy zdradziły bądź postanowiły uciec. Zakazano im się odzywać, nie miały nawet praw do własnych dzieci – prócz tego do ich płodzenia, kosztem własnego zdrowia. Pozbawione były nawet imion – tuż po zamążpójściu używano w stosunku do nich słowa nuse” (nowa żona”), lecz wraz z upływem lat stawały się odpowiednio młodą żoną X”, żoną X”, aż w końcu starą kobietą X”. Nie rozpoznawano żeńskiej indywidualności w oderwaniu od męskiego opiekuna, co tylko podkreślało ponury status kobiet w społeczeństwie.

Jednakże istniała jedna droga ucieczki przed opresją – instytucja Dziewic Kanunu, które składały śluby czystości i przejmowały role społeczne mężczyzn, z walką i polowaniem włącznie. Pierwsze naukowe opisy tego fenomenu pojawiły się już w połowie XIX wieku za sprawą relacji Milorada Medakovića, serbskiego etnografa oraz Johanna Georga von Hahna, znanego albanologa i dyplomaty. Tradycja zyskała jednak rozgłos dzięki podróżującej po Bałkanach sławnej, brytyjskiej podróżniczce Edith Durham i jej książce High Albania”. Bardziej profesjonalne podejście zapewnił już pod koniec XX wieku René Grémaux, który po serii badań terenowych w Albanii w latach 80. ogłosił, że znalazł 120 przypadków Dziewic Kanunu, w tym kilkadziesiąt żyjących. Jill Peters, fotografka, która zajmowała się tematem w latach 2009-2013, twierdzi, że najmłodsza z nich, Lumia, ma obecnie 46 lat. Nie brakuje i współczesnych opracowań autorstwa chociażby Mildred Dickemann, Fatosa Tarify, Predraga Šarčevića czy Antonii Young i Larendy Twiggs. Jak pisały ostatnie badaczki – jeszcze w latach 90. fenomen ten był tak głęboko zakorzeniony w świadomości społecznej Albańczyków z północy kraju, że mieszkańcy owych terenów uznawali go za stan naturalny.

diana

Diana Rakipi, oficerka służby celnej, przez wiele lat ukrywała swój status przed współpracownikami. Została Dziewicą Kanunu, by mieć możliwość opiekowania się dziewięciorgiem rodzeństwa. Autor ilustracji: M. Bogdanis

Za podjęciem decyzji o zostaniu Dziewicą Kanunu często stała trudna sytuacja domostwa, gdy z racji np. wojny czy vendetty w domu zginęli już wszyscy dojrzali mężczyźni z rodu i ocalałe nie miały żadnego zwierzchnika, bądź gdy dziewczęta chciały uniknąć niechcianego małżeństwa. W czasach komunistycznych, gdy kodeks uległ pewnym zmianom, znajdowały się kobiety, które składały przysięgi z żalu wywołanego utratą swoich mężów będących więźniami politycznycmi. Droga do osiągnięcia takiego statusu nie była jednak łatwa – dziewczyny (a źródła mówią, że Dziewicami Kanunu zostawały nawet dziesięciolatki) najpierw ciężko bito, krępowano, głodzono i przetrzymywano w odosobnieniu w nadziei, że zmienią zdanie. Odrzucenie męża przez pannę na wydaniu powodowało bowiem ściągnięcie na cały ród krwawej zemsty. Nie następowała ona, gdy dziewczyna została zaprzysięgłą dziewicą, jednakże była to ścieżka bez odwrotu. Zejście z niej w dawniejszych czasach groziło spaleniem na stosie i wymordowaniem całego rodu.

Wraz z upadkiem systemu w latach 90. dawne prawa tylko się wzmocniły. Odżyły dawne zatargi, vendetty na powrót stały się powszechne, zaś sytuacja kobiet jeszcze się pogorszyła – na co tym razem decydujący wpływ miał kapitalizm i zwiększenie ekonomicznej presji. Albańska socjolożka Enkeleida Tahiraj w swych pracach (Gender & Social Change in Albania’s Transition) udowadnia, że doszło do rozluźnienia dawnych więzi rodzinnych i tradycji mieszkania w społecznościach skupiających wiele pokoleń, co zdecydowanie ułatwiało opiekę nad dziećmi. Jednocześnie coraz trudniejsze było odnajdywanie się na rynku pracy. Albania nadal jest szalenie patriarchalnym krajem – pracodawcy zdecydowanie preferują mężczyzn, co zmusza kobiety do zajmowania się domem. Większość z nich, co pokazali w szeroko zakrojonych badaniach Ines Murzaku i Zyhdi Dervishi, uważa zresztą wejście w związek małżeński i rodzenie dzieci za główny cel życia. Wciąż silne w tamtejszej kulturze pojęcie honoru sprawia, że nawet w przypadku przemocy domowej rozwód uznawany jest za hańbę. Sytuacja ta, choć oczywiście karygodna, wydaje się być jednak nam, Polkom, znana, a nawet niestety społecznie oswojona.

wound

Autor ilustracji: M. Bogdanis

Zostanie Dziewicą we współczesnych czasach daje zaś okazję do dalszej emancypacji – niektóre z nich zostawały pierwszymi w kraju wojskowymi czy policjantkami. Miały też możliwość zakładania własnych biznesów, co było rzeczą oczywistą w mieście, lecz budzącą społeczny sprzeciw na wsi. Dla innych męski strój stał się środkiem umożliwiającym prowadzenie relatywnie normalnego życia towarzyskiego i kontynuowania swojej edukacji, zagrożonej przez coraz powszechniejsze porwania młodych dziewczyn i zmuszanie ich do prostytucji w innych krajach Europy (ok. 30 000 osób w ostatniej dekadzie). Ta instytucja stanowiła też azyl dla osób nieheteronormatywnych w nadzwyczaj konserwatywnym społeczeństwie. Znane są przypadki Dziewic, najprawdopodobniej lesbijek, żyjących razem przez kilkadziesiąt lat. Dzięki tej tradycji możliwość spokojnego, pozbawionego prześladowań życia zyskiwały też osoby trans, choć ich mentalność różniła się od zachodniej. Stana Cerović, zmarła w 2016 roku i nazywana ostatnią prawdziwą zaprzysięgłą dziewicą, mówiła w Guardianie, że ma duszę mężczyzny, jednakże poddanie się operacji oznaczałoby dla niej dokonanie zbrodni przeciwko naturze i w odróżnieniu od niej tacy ludzie nigdy nie zostaną w pełni zaakceptowani w społeczeństwie.

Dziewice Kanunu stanowią okrutną tradycję wyrosłą z kultury wielusetletniej opresji. Relacje pokazują nam, że mimo zaznania życia w dwóch światach, dziewice często nie miały litości dla innych kobiet i automatycznie wręcz replikowały zachowania do cna przesiąknięte patriarchalnym sposobem myślenia, ale pamiętajmy, że nie znały one, w przeciwieństwie do bohaterek „Opowieści podręcznej”, żadnego innego życia. Zwesternizowanie Albanii zostawiło je niejako zastygłe w czasie. Obecnie odchodzą, stają się ciekawostką na karcie historii. Niektóre zaś obserwują życie, które mogłoby być teraz ich udziałem. I tęsknią.   

lil girl and a grown man

Autor ilustracji: M. Bogdanis

Portfolio: bogdanis.pl 

FB: https://www.facebook.com/mplusart/

 

Bibliografia:

artykuły naukowe

Mildred Dickemann, The Balkan Sworn Virgin: A Cross-Gendered Female Role, Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature, New York University Press 1997

Fatos Tarifa, Balkan Societies of "Social Men": Transcending Gender Boundaries, Societies Without Borders vol. 2, Cleveland 2007

Edith Durham, High Albania, London, Edward Arnold 1909

Antonia Young i Larenda Twigg, Sworn virgins’ as Enhancers of Albanian Patriarchal Society in Contrast to Emerging Roles for Albanian Women, Etnološka tribina 32, Vol. 39, 2009

Predrag Šarčević, Sex and Gender Identity of “Sworn Virgins” in the Balkans, Association for Social History, Belgrad

Antonia Young, Women Who Become Men: Albanian Sworn Virgins, Berg 2000, New York

 

kultura

Sworn Virginj” w reżyserii Laury Bispuri

Sworn Virginj” autorstwa Elviry Dones

 

artykuły prasowe

http://www.nytimes.com/2008/06/23/world/europe/23iht-virgins.4.13927949.html?pagewanted=all&mcubz=0

https://www.theguardian.com/world/2014/aug/05/women-celibacy-oath-men-rights-albania

https://www.theguardian.com/world/2016/jun/13/the-last-sworn-virgin-of-montenegro

Główna ilustracja: M. Bogdanis

Instagram enter The Room

Sorry something went wrong. Here is the possible list of errors:

  • Error loading user profile items